Ekim Ayı Gelirken: Serbest Oyuna Dair

Eylül'de ritimden söz etmiştik; günün nefes alıp verişinden, çocuğun güvenle geri döndüğü tekrarlardan. Ritim oturdukça içinde bir alan genişler: serbest oyun. Ritmin sunduğu güvenli çerçeve, oyunun özgürce akabileceği bir yatak hazırlar. Bu ay o yatağın içinde akan suya bakalım.

Serbest Oyun Nedir?

Serbest oyun, çocuğun kendi başlattığı, kendi yönettiği ve kendi tamamladığı oyundur. Kuralları oyunun içinde doğar, aslolan oyunun kendisidir. Yetişkinin kurduğu bir etkinlikten farklı olarak burada yön çocuktadır: bir sandalye gemiye, bir örtü dağa, bir avuç kestane bir sofranın en değerli yemeğine dönüşür.

Waldorf'ta Serbest Oyun: Taklit, Hayal ve Anlamlı İş

Rudolf Steiner, 1907'de yazdığı Çocuğun Eğitimi metninde, yaşamın ilk yedi yılında çocuğun dünyayı en çok taklit ve örnek yoluyla tanıdığını anlatır. Çocuk çevresindeki yetişkinin hareketlerini, sesini, özenini adeta içine çeker ve oyununda yeniden yaratır.

Waldorf yuvalarında serbest oyun, günün en uzun ve en özenle korunan bölümüdür. Çocuklar oynarken eğitmen ekmek yoğurur, el işi ile ilgilenir, bir oyuncağı onarır. Waldorf eğitmeni Freya Jaffke, Work and Play in Early Childhood kitabında bu dengeyi güzelce anlatır: yetişkinin anlamlı ve özenli işi, çocuğun oyununa hem ilham hem de sakin bir zemin olur.

Oyuncaklar sade ve açık uçludur: ipek örtüler, ahşap kütükler, kozalaklar, taşlar. Bir nesne ne kadar az tanımlıysa, çocuğun hayal gücü ona o kadar çok anlam yükler. Bugün bir kütük fırın olur, yarın bir köprü.

Farklı Perspektifler: Oyunda Çocuk Kendi Boyundan Bir Baş Daha Uzundur

Rus psikolog Lev Vygotsky, oyunun gücünü güzel bir benzetmeyle anlatır: oyunda çocuk, sanki kendi boyundan bir baş daha uzundur. Yani oyun sırasında çocuk, gündelik hayatta henüz gösteremediği becerileri kendiliğinden sergiler. Masada beş dakika beklemekte zorlanan bir çocuk, "nöbetçi asker" olduğunda kapıda dakikalarca kıpırdamadan durabilir. "Anne" rolündeyken bebeğini sabırla uyutur, sırasını bekler, sesini yumuşatır. Oyun, çocuğun yarın kendi başına yapacaklarını bugünden prova ettiği bir alandır ve öz düzenlemenin ilk filizleri tam da burada yeşerir.

Amerikan Pediatri Akademisi de (AAP) aynı noktanın altını çiziyor. Kenneth Ginsburg'un 2007 tarihli raporu, çocuğun kendi yönettiği oyunun bilişsel, bedensel, sosyal ve duygusal gelişimi birlikte beslediğini ve ebeveynle çocuk arasındaki bağı güçlendirdiğini vurgular. 2018'de yayımlanan "Oyunun Gücü" raporunda ise AAP, çocuk hekimlerine ailelere adeta bir "oyun reçetesi" yazmalarını önerir.

Boston College'dan Peter Gray, uzun yıllardır serbest oyunun çocuklara neler kazandırdığını araştırıyor. Gray'e göre çocuklar serbest oyunda kendi sorunlarını çözmeyi, duygularını düzenlemeyi, arkadaşlık kurup sürdürmeyi deneyimleyerek öğrenir. Oyun, çocukluğun doğal öğrenme yoludur.

Sonbaharın Açık Uçlu Hazineleri

Mimar Simon Nicholson 1971'de "gevşek parçalar" (loose parts) kuramını ortaya attı: bir ortamdaki yaratıcılık, o ortamdaki taşınabilir, birleştirilebilir, dönüştürülebilir parçaların zenginliğiyle birlikte büyür.

Ekim, doğanın bize sunduğu en zengin gevşek parçalar ayı: kestaneler, meşe palamutları, çam kozalakları, ceviz kabukları, dallar ve renk renk yapraklar. Bunların her biri bir oyunun başlangıcı olmayı bekliyor.

Peki Bu Ekim'de Ne Yapabiliriz?

Serbest oyun için en çok ihtiyaç duyulan şey aslında çok sade: zaman, alan ve birkaç açık uçlu nesne.

• Bir sonbahar sepeti hazırlayın. Yürüyüşlerde birlikte topladığınız hazineleri bir sepete ya da tahta kaseye koyup evin ulaşılabilir bir köşesine yerleştirin.

• Oyun zamanını koruyun. Günün ritmi içinde uzun ve bölünmeden akan bir oyun zamanı ayırın. Oyun ne kadar uzun sürerse, o kadar derinleşir.

• Oyuncakları sadeleştirin. Kim John Payne'in önerdiği gibi, az ama açık uçlu oyuncaklar çocuğun hayal gücüne daha geniş bir alan açar. Bir kısmını dinlendirip birkaç haftada bir dönüşümlü çıkarabilirsiniz.

• Yanında anlamlı bir işle olun. Çocuk oynarken siz de sebze doğrayın, atkı örün, ceviz kırın. Sizin sakin ve özenli ritminiz onun oyununa da yansır.

• İzleyin ve akışa güvenin. Oyunu yönlendirmek yerine gözlemlemek, çocuğa kendi dünyasını kurma özgürlüğü tanır. Sıkılma anları da oyunun eşiğidir; en yaratıcı oyunlar çoğu zaman tam oradan filizlenir.

• Yağmuru davet edin. Uygun giysiler ve çizmelerle, su birikintileri ve çamur Ekim'in en sevilen oyun alanlarına dönüşür.

Oyun, çocukluğun ana dilidir. Ekim ayında bu dilin en güzel sözcükleri yerde, yaprakların arasında sizi bekliyor.

Cepleriniz kestaneyle, günleriniz oyunla dolu olsun.

Ekim ayı boyunca ailenizle birlikte oyuna alan açmanıza eşlik edecek dijital rehberimizi mağaza bölümünden inceleyebilirsiniz.

Kaynakça

1. Steiner, R. (1907). Die Erziehung des Kindes vom Gesichtspunkte der Geisteswissenschaft (GA 34). İngilizce baskı: The Education of the Child. Anthroposophic Press.

2. Jaffke, F. (1996). Work and Play in Early Childhood. Floris Books.

3. Vygotsky, L. S. (1967). Play and its role in the mental development of the child. Soviet Psychology, 5(3), 6–18.

4. Ginsburg, K. R. (2007). The importance of play in promoting healthy child development and maintaining strong parent-child bonds. Pediatrics, 119(1), 182–191.

5. Yogman, M., Garner, A., Hutchinson, J., Hirsh-Pasek, K., & Golinkoff, R. M. (2018). The power of play: A pediatric role in enhancing development in young children. Pediatrics, 142(3), e20182058.

6. Gray, P. (2011). The decline of play and the rise of psychopathology in children and adolescents. American Journal of Play, 3(4), 443–463.

7. Nicholson, S. (1971). How not to cheat children: The theory of loose parts. Landscape Architecture, 62(1), 30–34.

8. Payne, K. J., & Ross, L. M. (2009). Simplicity Parenting. Ballantine Books.